Η αβάσταχτη ελαφρότητα της πολιτικής σύγκλισης των αστικών κομμάτων

Η αβάσταχτη ελαφρότητα της πολιτικής σύγκλισης

των αστικών κομμάτων

1. «Παραγωγική ανασυγκρότηση»

Στο Editorial του προηγούμενου τεύχους του περιοδικού μας (τ. 176) αναφερθήκαμε στη σύγκλιση των πολιτικών στρατηγικών των αστικών κομμάτων στη χώρα μας, δηλαδή της κυβερνητικής ΝΔ και της κεντροαριστερής (Τσίπρας, ΠΑΣΟΚ, κλπ.) ή δεξιάς και ακροδεξιάς αντιπολίτευσης. Είχαμε επισημάνει ότι κανένα από τα αστικά κόμματα δεν αμφισβητεί, ούτε καν στα λόγια, τη ζοφερή κοινωνική πραγματικότητα και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που αυτή έχει προσλάβει από την αρχή της δεκαετίας που διανύουμε: Δεν αμφισβητούν το πλαίσιο της νεοφιλελεύθερης λιτότητας, την τεράστια αύξηση των στρατιωτικών δαπανών (σε βάρος των δαπανών υπέρ του λεγόμενου «κοινωνικού κράτους»), τη συνακόλουθη ρητορεία περί «εξωτερικών απειλών» και αναγκαίας πολεμικής προετοιμασίας (με την παρόξυνση του εθνικισμού που αυτή επισύρει), τη «στρατηγική συμμαχία» με το γενοκτονικό κράτος του Ισραήλ και ευρύτερα με τις ιμπεριαλιστικές πρωτοβουλίες και βλέψεις του ευρω-ατλαντικού συνασπισμού, αλλά και τις ιδιαίτερες στοχεύσεις της ελληνικής αστικής τάξης στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο.

Η ανάλυση αυτή επιβεβαιώθηκε και από την παρουσίαση των «προγραμμάτων» των κομμάτων στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης τον Σεπτέμβριο 2026, την τελευταία Έκθεση πριν τις επερχόμενες εκλογές: 1000 ευρώ κατώτατο μισθό μέχρι τον Ιανουάριο 2028 υποσχέθηκε ο Μητσοτάκης, 1000 ευρώ κατώτατο μισθό μέχρι το τέλος του 2027 υποσχέθηκε και ο Τσίπρας (αυτή τη φορά θα πρόκειται μάλλον για αύξηση του κατώτατου μισθού με αποκλειστικά δική του απόφαση, και όχι σε συνεργασία με το Διεθνές Γραφείο Εργασίας, όπως υποσχέθηκε το 2015 – 750 ευρώ – αλλά δεν πραγματοποίησε ποτέ).

Όμως, ακόμα πιο εντυπωσιακή ήταν η προσήλωση όλων των αστικών κομμάτων στον «στρατηγικό στόχο» της παραγωγικής ανασυγκρότησης.

Ο όρος «παραγωγική ανασυγκρότηση» εισήχθη στην κεντρική πολιτική αντιπαράθεση το 2013 από τον Αλέξη Τσίπρα, ως συνώνυμο της «βίαιης ωρίμανσης» που είχε συντελεστεί στον ΣΥΡΙΖΑ μετά τις διπλές εκλογές του 2012: Εγκατάλειψη των πολιτικών ταξικής μονομέρειας υπέρ της εργατικής τάξης και της κοινωνικής πλειοψηφίας (αναδιανομή πλούτου, εισοδήματος και εξουσίας από πάνω προς τα κάτω, αναστολή πληρωμών του δημόσιου χρέους με παράλληλο έλεγχο των τραπεζών, ανάταξη των δημόσιων συστημάτων Υγείας και Εκπαίδευσης, δημοκρατικές θεσμικές τομές, κλπ.), και προσανατολισμός στη διαχείριση του υπάρχοντος, με στόχο την έξοδο του ελληνικού καπιταλισμού από την κρίση. Το κριτήριο ήταν πλέον τα «δίκαια» μέτρα που θα «μας» έβγαζαν από την κρίση.

Η «παραγωγική ανασυγκρότηση», αποτέλεσε πλέον απλό συνώνυμο της επιταχυνόμενης συσσώρευσης κεφαλαίου, της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Ο όρος απέκτησε επίσημο χαρακτήρα το 2015, όταν η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ ίδρυσε το «Υπουργείο Παραγωγικής Ανασυγκρότησης, Περιβάλλοντος και Ενέργειας», με πρώτο υπουργό τον Παναγιώτη Λαφαζάνη. Επιπλέον, ο όρος χρησιμοποιήθηκε συστηματικά στα προγραμματικά κείμενα του ΣΥΡΙΖΑ και έγινε θεσμοθετημένος άξονας πολιτικής μέσα από τα «Περιφερειακά Συνέδρια για την Παραγωγική Ανασυγκρότηση» που διοργάνωνε η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ την περίοδο 2017-2018.

Στα δέκα περίπου χρόνια που μεσολάβησαν έκτοτε, η «παραγωγική ανασυγκρότηση» έγινε σημαία κάθε αστικού κόμματος. Χαρακτηριστικά, για τον Υπουργό Ανάπτυξης Τάκη Θεοδωρικάκο, «Η παραγωγική ανασυγκρότηση είναι η μεγάλη εθνική προτεραιότητα προς το 2030», ¹ ενώ σύμφωνα με τον Πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ Νίκο Ανδρουλάκη: «Για εμάς, η παραγωγική ανασυγκρότηση αποτελεί εθνικό στόχο. Και αυτό τον στόχο θέλουμε να υλοποιήσουμε με το δικό μας κυβερνητικό σχέδιο». ² Αλλά και ο Αντώνης Σαμαράς υποστηρίζει ότι «η παραγωγική ανασυγκρότηση, η διατροφική αυτάρκεια, η περιφερειακή ανάπτυξη και η διατήρηση ζωντανής της ελληνικής υπαίθρου πρέπει να αποτελέσουν ύψιστη εθνική προτεραιότητα», ³ ενώ ο Κυριάκος Βελόπουλος ξεκαθαρίζει: «Προτεραιότητα της Ελληνικής Λύσης το πρόγραμμα παραγωγικής ανασυγκρότησης που θα οδηγήσει σε παραγωγή πλούτου ο οποίος θα μοιράζεται δίκαια στους Έλληνες». ⁴

Όλη αυτή η ρητορεία, οι εξαγγελίες και οι υποσχέσεις για «παραγωγική ανασυγκρότηση» και ένα «νέο» παραγωγικό μοντέλο ξεχνάει την πιο θεμελιώδη αρχή λειτουργίας της (κάθε) καπιταλιστικής οικονομίας: Η καπιταλιστική ανάπτυξη (και «ανασυγκρότηση») έχει ως κινητήρια δύναμη την τάση για όλο και εντονότερη εκμετάλλευση της εργασίας. Γι’ αυτό και η «ανάπτυξη» κατά κανόνα συνδυάζεται με την επιδείνωση των όρων ζωής και εργασίας της εργατικής τάξης, με όλο και πιο άνιση κατανομή του εισοδήματος, με μια διαδικασία αναδιανομής από τα κάτω προς τα πάνω. Μόνο οι αγώνες των εργαζομένων μπορούν να βελτιώσουν το βιοτικό επίπεδο της κοινωνικής πλειοψηφίας και όχι «το μεγάλωμα της πίτας», όπως ισχυρίζονται οι κάθε λογής απολογητές του καπιταλισμού (της κυβέρνησης ή της αντιπολίτευσης).

Οι επενδύσεις, σε κάθε καπιταλιστική χώρα, ρέουν προς τους τομείς και τους κλάδους στους οποίους οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις προσδοκούν να αποκομίσουν το υψηλότερο δυνατό ποσοστό κέρδους. Αυτή η κινητικότητα του κεφαλαίου προς την κάθε φορά ψηλότερη κερδοφορία συνιστά τον σημαντικότερο παράγοντα που καθορίζει τις διαδικασίες συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης του κεφαλαίου (σε κάποιους κλάδους περισσότερο από άλλους), αλλά και τις αποφάσεις των κρατικών οργάνων για θέσπιση κινήτρων και ενισχύσεων. Έτσι ερμηνεύεται και η «βούληση» της εκάστοτε κυβέρνησης να διοχετεύει τους «πόρους» του ενός ή του άλλου «ταμείου» (π.χ. του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας) κυρίως προς το μεγάλο κεφάλαιο των πλέον δυναμικών κλάδων της εκάστοτε καπιταλιστικής οικονομίας.

Όμως η κίνηση του κεφαλαίου (και επομένως το ποσοστό κέρδους, ο ρυθμός συσσώρευσης, κλπ.) καθορίζεται σε τελευταία ανάλυση από την πάλη των τάξεων και τους συσχετισμούς δύναμης κεφαλαίου-εργασίας που διαμορφώνονται στο εσωτερικό της. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και ο κρατικός παρεμβατισμός, γενικότερα το πλαίσιο οικονομικών πολιτικών. Επηρεάζεται επίσης η κίνηση του κεφαλαίου από τη γεωπολιτική συγκυρία και τις ανακατατάξεις που λαμβάνουν χώρα στο πλαίσιο των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών και των διακρατικών αντιθέσεων και αλληλεξαρτήσεων.

Με αυτά τα δεδομένα, η ομοφωνία των αστικών κομμάτων ολόκληρου του ελληνικού πολιτικού φάσματος, από την Κεντροαριστερά και τη Δεξιά μέχρι την Άκρα Δεξιά, για την «ανάγκη παραγωγικής ανασυγκρότησης», αντανακλά βαθύτερες ανακατατάξεις που συντελούνται στον ελληνικό καπιταλισμό, σε αντιστοιχία με όσα λαμβάνουν χώρα στον ευρύτερο χώρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά και πέραν του Ατλαντικού.

2. Από την πανδημία στον νέο κρατικό παρεμβατισμό

Με το τέλος της πανδημίας COVID 19 οι δυτικές κρατικές πολιτικές δεν επέστρεψαν στις πρακτικές της προ της κρίσης περιόδου, όπως εξηγήσαμε και στο παρελθόν. Η κρίση στην εφοδιαστική αλυσίδα που παρέμεινε για αρκετό διάστημα μετά το τέλος της πανδημίας, ο πόλεμος στην Ουκρανία και επίσης η αποτίμηση του βαθμού πειθάρχησης των πληθυσμών στα έκτακτα μέτρα, διαμόρφωσαν ένα μείγμα πολιτικών που διαφοροποιείται από τον κλασικό νεοφιλελευθερισμό των «ελεύθερων αγορών» της προ COVID 19 περιόδου.

«Εργαστήριο» διαμόρφωσης των νέων κρατικών πολιτικών στον δυτικό καπιταλιστικό κόσμο υπήρξαν αναμφίβολα οι ΗΠΑ. Αρχικά, το τεράστιο κίνημα «οι ζωές των μαύρων μετράνε», εναντίον του ρατσισμού, των συστημικών διακρίσεων, της αστυνομικής καταστολής και των κοινωνικών ανισοτήτων που ξέσπασε με αφορμή τη δολοφονία από αστυνομικούς στη Μινεσότα του Αφροαμερικανού Τζωρτζ Φλόυντ, οδήγησε στην εκλογική νίκη των Δημοκρατικών του Τζο Μπάιντεν στις εκλογές του 2020. Γρήγορα όμως έγινε σαφές ότι ο πληθωρισμός που προέκυψε από την εφοδιαστική κρίση και τη στροφή στην πολεμική στήριξη της Ουκρανίας, τόσο πριν όσο και κυρίως μετά τη ρωσική εισβολή του Φεβρουαρίου 2022, επιδείνωσαν τους όρους ζωής των Αμερικανών εργαζομένων.

Στη συγκυρία αυτή εγκαινιάστηκε ένα πλαίσιο κρατικών πολιτικών άμεσης ενίσχυσης της βιομηχανίας και μέτρων εναντίον των οικονομικών και γεωπολιτικών ανταγωνιστών των ΗΠΑ και κυρίως της Κίνας. Για παράδειγμα ο νόμος CHIPS and Science Act του 2022, με τον οποίο δόθηκαν κρατικές επιδοτήσεις ύψους 280 δις δολαρίων στις βιομηχανίες ημιαγωγών, στην εφαρμοσμένη έρευνα και στην τεχνητή νοημοσύνη, αποκλείοντας τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνταν στην Κίνα ή συνεργάζονταν με κινεζικές επιχειρήσεις. Θεσπίστηκαν επίσης περιορισμοί στις εξαγωγές προηγμένης τεχνολογίας προς την Κίνα και επεκτάθηκαν οι δασμοί που είχε επιβάλει η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ (π.χ. αύξηση των δασμών στα κινεζικά ηλεκτρικά αυτοκίνητα από 25% σε 100% το 2024).

Η νίκη του Ντόναλντ Τραμπ το 2024 και η δεύτερη θητεία του επιτάχυναν τη στροφή στον οικονομικό προστατευτισμό και τη στοχευμένη βιομηχανική πολιτική. Πέρα από τους δασμούς προς κάθε χώρα για τους οποίους γίνεται πολύς λόγος (βλ. και το Editorial του τ. 171 των Θέσεων), έγινε πλέον κανόνας η άμεση δημόσια χρηματοδότηση συγκεκριμένων βιομηχανικών κλάδων ως στοιχείο του διεθνούς οικονομικού αλλά και του γεωπολιτικού ανταγωνισμού. Το Council on Foreign Relations (Συμβούλιο για τις Διεθνείς Σχέσεις), ⁵ το οποίο απηχεί την καθιερωμένη νεοφιλελεύθερη οικονομική λογική έφτασε μάλιστα στις 28/10/25 να ονομάσει τον νέο κρατικό παρεμβατισμό «κρατικό καπιταλισμό»:

«Στους εννέα μήνες που έχουν περάσει από το ξεκίνημα της δεύτερης θητείας του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, το κράτος έχει αναλάβει μια χωρίς προηγούμενο δράση στον ιδιωτικό τομέα των ΗΠΑ. Τα υπουργεία Εμπορίου, Άμυνας και Ενέργειας έχουν αποκτήσει μετοχικά ποσοστά σε μεμονωμένες εταιρίες, υποσχόμενα να χρησιμοποιήσουν την κρατική εξουσία για να αυξήσουν την αξία των επενδύσεών τους. Ο Πρόεδρος προσωπικά μεσολαβεί σε συμφωνίες προκειμένου να καθορίσει πού θα κατανέμουν το κεφάλαιό τους εταιρίες και χώρες, ενώ παράλληλα κατευθύνει τις δραστηριότητες εταιριών παροχής επαγγελματικών υπηρεσιών και παρεμβαίνει στις αποφάσεις σχετικά με το προσωπικό των εταιριών της λίστας Fortune 100. ⁶ Πιο συγκεκριμένα, η κυβέρνηση των ΗΠΑ χρησιμοποιεί πλέον ισχυρά μέσα, όπως οι έλεγχοι των εξαγωγών και οι δασμοί, για να αποσπάσει πληρωμές από συγκεκριμένες ιδιωτικές εταιρείες (συμπεριλαμβανομένων των Apple και Nvidia) και να διαμορφώσει τις επενδυτικές τους αποφάσεις. Συνολικά, αυτές οι ενέργειες προαναγγέλλουν ένα νέο κεφάλαιο για τη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου: τον αμερικανικό κρατικό καπιταλισμό». ⁷

Η νέα παρεμβατική οικονομική πολιτική συνοδεύτηκε από μια συστηματική επίθεση στην εργασία και στα κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα. Μόνο κατά τους πρώτους τρεις μήνες της θητείας του, ο Τραμπ υπέγραψε εκτελεστικά διατάγματα με στόχο να ακυρώσει συλλογικές συμβάσεις εργασίας που καλύπτουν πάνω από ένα εκατομμύριο ομοσπονδιακούς υπαλλήλους και να καταργήσει το δικαίωμα των εργαζομένων να εκπροσωπούνται από συνδικάτα. Εννέα μήνες μετά την έναρξη της δεύτερης θητείας του, ένας στους οκτώ ομοσπονδιακούς υπαλλήλους είχε απομακρυνθεί από τη θέση του (περίπου 300.000 συνολικά), η μεγαλύτερη μείωση σε ένα μόνο έτος από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η «επιθεώρηση εργασίας» (Εθνική Επιτροπή Εργασιακών Σχέσεων – National Labor Relations Board) αδρανοποιήθηκε μέχρι τον Ιανουάριο του 2026 λόγω έλλειψης απαρτίας, καθώς ο Πρόεδρος απέλυσε ένα μέλος της, ενώ καταργήθηκε η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Διαμεσολάβησης και Συμφιλίωσης (Federal Mediation and Conciliation Service, ανάλογη του Οργανισμού Μεσολάβησης και Διαιτησίας). Παράλληλα θεσμοθετήθηκαν τεράστιες φορολογικές περικοπές για το κεφάλαιο και τον μεγάλο πλούτο και μπήκε σε εφαρμογή μια ακραία αντιμεταναστευτική πολιτική, με την ταυτόχρονη υλοποίηση της μεγαλύτερης επιχείρησης απελάσεων στην ιστορία της χώρας, που συνοδεύτηκε με τη συνεχή αμφισβήτηση των συνταγματικών κανόνων και «δημοκρατικών εγγυήσεων».

Το μερίδιο του εθνικού εισοδήματος που αντιστοιχεί στους μισθούς μειώθηκε από 57,7% στις αρχές του 2020 σε 53,8% στο τέλος του 2024 και σε 52,8% το δεύτερο τρίμηνο του 2026, όντας το χαμηλότερο από το 1929. Αν μάλιστα δεν ληφθούν υπόψη οι εισφορές και επιδοτήσεις από τους εργοδότες και το κράτος προς τους μισθωτούς και τις ευάλωτες κατηγορίες του πληθυσμού (εργοδοτικές ασφαλιστικές εισφορές, κουπόνια σίτισης, κλπ.), το μερίδιο της εργασίας στο Ακαθάριστο Εγχώριο Εισόδημα συρρικνώνεται στο 41,5% το 2026.

Ανάλογες εξελίξεις, αν και με βραδύτερους ρυθμούς και με λίγο-πολύ συγκαλυμμένο τρόπο προωθήθηκαν στην Ευρώπη. Στις αρχές Μαρτίου 2026, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε τον «Νόμο για τον Βιομηχανικό Επιταχυντή» (Industrial Accelerator Act), υιοθετώντας ουσιαστικά τη βιομηχανική πολιτική που εισήγαγε στις ΗΠΑ η δεύτερη προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ: Κρατικός παρεμβατισμός με άμεση παρουσία του κράτους στη βιομηχανία, μέσω επενδύσεων «δημόσιου χρήματος» για την ενίσχυση «στρατηγικών κλάδων» της βιομηχανίας. Συντελείται έτσι μια μετάβαση από την «ανοικτή αγορά» στην «οικονομία της ασφάλειας» ή την «οικονομία της γεωστρατηγικής». Με άλλα λόγια, είναι ο «κεϋνσιανισμός για το κεφάλαιο», που ωθείται στα όριά του, σε βάρος κάθε σκέψης για επαναφορά του λεγόμενου «κοινωνικού κράτους»:

«Η προσπάθεια να ανταγωνιστούμε την Κίνα χωρίς να χρησιμοποιήσουμε στρατηγικά τα χρήματα των φορολογουμένων είναι σαν να καταπολεμάμε μια πυρκαγιά με ένα λάστιχο κήπου. Με τον νόμο για τον Βιομηχανικό Επιταχυντή (Industrial Accelerator Act), η ΕΕ δείχνει τη βούλησή της να υποστηρίξει τους πιο στρατηγικούς τομείς της, ώστε να ανακτήσουν την ανταγωνιστικότητά τους, να απεξαρτηθούν από τον άνθρακα και να διατηρήσουν τη μεταποιητική δραστηριότητα στην ΕΕ. Με την εφαρμογή μιας πολιτικής “Made-in-Europe”, η ΕΕ μπορεί να χρηματοδοτήσει ανθεκτικές αλυσίδες παραγωγής αξίας και να διασφαλίσει θέσεις εργασίας στον μεταποιητικό τομέα, αντί να επιδοτεί τη φθηνή πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα». ⁸

Όπως επισημάναμε και στο Editorial του προηγούμενου τεύχους των Θέσεων (τ. 176), η γεωπολιτική στρατηγική της ΕΕ συνδέεται με τη στροφή στη βιομηχανία του πολέμου, στο πλαίσιο της ευρύτερης ΝΑΤΟικής πολεμικής προετοιμασίας, αλλά και της αναζητούμενης «στρατηγικής αυτονομίας και οικονομικής ασφάλειας» της ΕΕ. Ο οικονομικός εθνικισμός και ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός με τη Ρωσία συνδυάζονται με τη ρητορική του φόβου και την ξενοφοβία: Οι ευρωπαϊκές χώρες συναγωνίζονται τις ΗΠΑ στο κλείσιμο των συνόρων, την αδιαφορία για το «διεθνές δίκαιο υποδοχής και ασύλου», προωθώντας πολιτικές και «αφηγήματα» που παροξύνουν τον εθνικισμό και τον ρατσισμό. Άλλωστε, οι νέες κρατικές πολιτικές αναζητούν τη νομιμοποίησή τους και τα (νέα) κοινωνικά στηρίγματά τους στην έξαρση ακριβώς του εθνικισμού, πραγματικότητα που βιώνουμε καθημερινά στην Ελλάδα.

Ο «καπιταλισμός εθνικής ασφάλειας» δεν αναζητά πλέον τη νομιμοποίησή του κυρίως στους καταναλωτές και «επενδυτές» που (υποτίθεται ότι) επωφελούνται από την «παγκοσμιοποίηση» (ανοικτά σύνορα, φθηνές εισαγωγές, διεθνής κινητικότητα και διεθνείς ευκαιρίες), αλλά σε όσους υπόσχεται ότι θα προστατεύσει από τις καταστροφικές συνέπειες της παγκοσμιοποίησης, με όπλο την εθνική στράτευση. Οι δασμοί δεν είναι απλώς ένας φόρος επί των εισαγωγών. Παρουσιάζονται ως σύμβολο κυριαρχίας. Ομοίως, οι βιομηχανικές επιδοτήσεις και η άμεση κρατική στήριξη των στρατηγικών κλάδων με δημόσιο χρήμα δεν αποτελούν απλώς οικονομικά μέσα. Συνιστούν την απόδειξη ότι το κράτος «φέρνει θέσεις εργασίας στην πατρίδα», βάζοντας φραγή στην «ξένη εκμετάλλευση» και τα ξένα συμφέροντα. Και οι περιορισμοί στη μετανάστευση συνδέονται ρητορικά με το ίδιο εγχείρημα: την παραγωγική ανασυγκρότηση μιας ισχυρής εθνικής (και «φυλετικά καθαρής») οικονομικής κοινότητας.

Δεν είναι λοιπόν τυχαίο το ότι όσο στην Ευρώπη οι εκπρόσωποι αυτών των πολιτικών ακροβατούν ρητορικά ανάμεσα στον εθνικισμό που συνδέεται με το νέο πλαίσιο παρεμβατικών πολιτικών και στον (νεο)φιλελεύθερο λόγο που συνείχε τις κυβερνήσεις πριν την πανδημία, το ρεύμα προς την Ακροδεξιά, τον γνήσιο εκφραστή του «πρώτα το έθνος μας», θα δυναμώνει. Και αυτό ενώ παράλληλα ο «οικονομικός εθνικισμός» οξύνει τις ενδοϊμπεριαλιστικές αντιθέσεις, καθώς αλληλοκαθορίζεται με τη στρατιωτικοποίηση και τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς: Οι σύμμαχοι γίνονται ενίοτε ανταγωνιστές, καθώς οι όποιες συμμαχίες κρίνονται πλέον με πρώτο κριτήριο την οικονομική αποτελεσματικότητα του εκάστοτε κρατικού παρεμβατισμού και τη διεθνοπολιτική ισχύ της εκάστοτε καπιταλιστικής χώρας.

3. Η Ελλάδα όλων των θαλασσών και ηπείρων

Η ελληνική αστική τάξη έχει διαμορφώσει παραδοσιακά μια επιθετική στρατηγική γεωπολιτικών διεκδικήσεων στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο, σε συμμαχία κυρίως με την Κύπρο και το Ισραήλ, παράλληλα με μια διαρκώς στενότερη πρόσδεση με τα αμερικανικά (και γαλλικά) συμφέροντα στην περιοχή, η οποία στρατηγική έρχεται σε σύγκρουση με τα αντίστοιχα συμφέροντα και τις βλέψεις της τουρκικής αστικής τάξης. ⁹ Η γιγάντωση του στρατιωτικού μηχανισμού αποτελεί αναπόσπαστο παρακολούθημα αυτής της στρατηγικής και αναγκαστικά προσλαμβάνει όλο και εντονότερα επιθετικά χαρακτηριστικά, παρά το περί του αντιθέτου εθνικό αφήγημα («αμυντικές δαπάνες», προάσπιση των «κυριαρχικών δικαιωμάτων», του «διεθνούς δικαίου», κ.ο.κ.).

Άλλωστε, οι ίδιοι οι διαχειριστές του ελληνικού κράτους, όπως πρόσφατα ο Νίκος Δένδιας, όλο και συχνότερα αποκαλύπτουν το πραγματικό περιεχόμενο των βλέψεων του ελληνικού κράτους στην περιοχή: «Το ναυτικό της νέας εποχής θα υπερβαίνει επί τη βάσει των δυνατοτήτων που θα έχει την απλή προστασία του Αιγαίου και θα αποκτήσει δυνατότητες ανάπτυξης στην ευρύτερη ανατολική Μεσόγειο, πιθανόν και πέραν από αυτήν». ¹⁰

Ο ανταγωνισμός του ελληνικού και τουρκικού κράτους σχετικά με την κυριαρχία, τα κυριαρχικά δικαιώματα και τη δικαιοδοσία στις θαλάσσιες ζώνες του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου εισήλθε έτσι σε φάση όξυνσης. Τα πιο πρόσφατα σημεία έντασης αφορούν την εκατέρωθεν κατάθεση Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού το 2025, που ενσωματώνει τις διεκδικήσεις κάθε κράτους σε χωρικά ύδατα και ΑΟΖ, τον ορισμό χωροθέτησης θαλάσσιων πάρκων πέρυσι (Ιούλιο του 2025) από το ελληνικό κράτος και την πρόσφατη (Αύγουστος 2026) αντίστοιχη χωροθέτηση από το τουρκικό κράτος, τις εργασίες για την πόντιση του καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας και Κύπρου, τον καθορισμό των οικοπέδων για εκμετάλλευση νοτίως της Κρήτης και την εμβάθυνση της στρατιωτικής συνεργασίας του ελληνικού κράτους με το Ισραήλ, με τη συνακόλουθη πρόσφατη επαναφορά από το τουρκικό κράτος του ζητήματος της  αποστρατιωτικοποίησης νήσων του Αιγαίου.

Με αυτά τα δεδομένα, και με όσα αναπτύξαμε στην προηγούμενη ενότητα αυτού του σημειώματος σχετικά με το τοπίο που διαμορφώθηκε στις χώρες του δυτικού ιμπεριαλιστικού στρατοπέδου κατά τη δεκαετία που διανύουμε, η «παραγωγική ανασυγκρότηση» που επικαλούνται όλα τα ελληνικά αστικά κόμματα έχει αποκτήσει ένα νέο νόημα. Στο πλαίσιο της στρατηγικής της ελληνικής αστικής τάξης να ενισχύσει τη γεωπολιτική της θέση στην περιοχή, υποδηλώνει πρώτα από όλα την ενεργή κρατική παρέμβαση στους κλάδους εκείνους της οικονομίας που ενισχύουν τη γεωπολιτική ισχύ του ελληνικού καπιταλισμού: τις βιομηχανίες που συνδέονται με την παραγωγή πολεμικού υλικού, τις διαδικασίες παραγωγής και μεταφοράς ενέργειας, τη διεθνή ναυσιπλοΐα.

Είναι χαρακτηριστικό ότι η στενή συνεργασία του ελληνικού κράτους με το γενοκτονικό κράτος του Ισραήλ έχει εμπεδωθεί όχι μόνο στο στρατιωτικό επίπεδο, με αποκορύφωμα το πρόγραμμα αεράμυνας «Ασπίδα του Αχιλλέα», ισραηλινής τεχνογνωσίας στο οποίο συμμετέχουν 19 ελληνικές επιχειρήσεις (και θα στοιχίσει στο ελληνικό Δημόσιο πάνω από 3 δις ευρώ), αλλά και στην έρευνα ¹¹ και στις εκατέρωθεν άμεσες επενδύσεις. ¹²

Η χωροθέτηση θαλάσσιων πάρκων (δηλαδή θαλάσσιων ζωνών προστασίας της βιοποικιλότητας), η εκχώρηση δικαιωμάτων εξόρυξης και η πόντιση του καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης συνδέονται με τη διαμάχη μεταξύ των δύο κρατών για τα όρια των θαλάσσιων ζωνών, διαμάχη η οποία είναι ανοικτή καθώς δεν έχει υπάρξει συμφωνημένη οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών (όπως για παράδειγμα έγινε με την Ιταλία), με αποτέλεσμα κάθε μέρος να επικαλείται τα δικά του όρια θαλάσσιων ζωνών.

Η χωροθέτηση θαλάσσιου πάρκου εκ μέρους του ελληνικού κράτους στις νότιες Κυκλάδες (για το οποίο τον Σεπτέμβριο 2026 δρομολογήθηκε η έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος διαχείρισής του ¹³ ), «κλείνει» σε σημαντικό βαθμό το πέρασμα από το νότιο στο βόρειο Αιγαίο, λόγω της ιδιομορφίας των αποστάσεων μεταξύ των νησιών που το συνθέτουν, ενώ η αναμενόμενη πόντιση του καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας και Κύπρου στηρίζεται στη θέση του ελληνικού κράτους για συνέχεια μεταξύ της («δυνητικής», καθώς δεν έχει οριοθετηθεί μετά από μία συμφωνία με το τουρκικό κράτος) ελληνικής και κυπριακής ΑΟΖ, συνέχεια που αμφισβητεί το τουρκικό κράτος.

Η χωροθέτηση θαλάσσιων πάρκων εκ μέρους του τουρκικού κράτους (για τα οποία δεν έχει εκδοθεί ρυθμιστικό πλαίσιο διαχείρισης παρά μόνο έχουν ανακοινωθεί οι συντεταγμένες που το ορίζουν) αμφισβητεί εμπράκτως την νομιμοποιητική βάση που επικαλείται το ελληνικό κράτος. Το τουρκικό θαλάσσιο πάρκο στο βόρειο Αιγαίο εκφράζει την αντίληψη ότι οποιαδήποτε διευθέτηση της διένεξης μεταξύ των δύο κρατών θα πρέπει να εκπορεύεται από την αρχή να μην γίνει το Αιγαίο «ελληνική λίμνη», δυσχεραίνοντας τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Το δεύτερο θαλάσσιο πάρκο, εκφράζοντας την ίδια αντίληψη, περιβάλλει το Καστελόριζο, διακόπτοντας τη συνέχεια της («δυνητικής» και διεκδικούμενης) ελληνικής και κυπριακής ΑΟΖ και επομένως θέτοντας ένα ζήτημα κυριαρχικών δικαιωμάτων ως προς τον σχεδιασμό της πόντισης του ηλεκτρικού καλωδίου διασύνδεσης.

Το τουρκικό κράτος, σύμφωνα με την Καθημερινή που επικαλείται πηγές του τουρκικού υπουργείου άμυνας, έχει δηλώσει σχετικά με την πόντιση καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης το εξής: «Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, οποιεσδήποτε δραστηριότητες όπως η πόντιση καλωδίων/αγωγών ή η επιστημονική έρευνα στην υφαλοκρηπίδα μας πρέπει να συντονίζονται εκ των προτέρων με τη χώρα μας, ένα παράκτιο κράτος». ¹⁴ Επομένως η πόντιση καλωδίου μπορεί να προχωρήσει εφόσον υπάρξει «συντονισμός» του ελληνικού, κυπριακού και τουρκικού κράτους, κάτι το οποίο αναγνωρίζει και η ελληνική πλευρά: «Η επικοινωνία, η οποία προβλέπεται από το Διεθνές Δίκαιο, είναι κατά βάσιν για την προστασία των ναυτιλλομένων. […] Αυτό εξυπηρετεί, άλλωστε, και η έκδοση της NAVTEX, η οποία γίνεται από το κράτος θαλάσσιας δικαιοδοσίας. Άρα, τα ζητήματα είναι πάρα πολύ συγκεκριμένα. Άδεια δεν πρόκειται να ζητηθεί». ¹⁵ Το ζήτημα επομένως (ώστε να καταστεί δυνατή η πόντιση), από τη μεριά του ελληνικού κράτους είναι το πώς θα λάβει χώρα ο «συντονισμός» χωρίς η διαδικασία να απαιτεί «άδεια» εκ μέρους του τουρκικού κράτους, δηλαδή να αναγνωριστούν στην περιοχή de facto κυριαρχικά δικαιώματα (ΑΟΖ) και δικαιοδοσία στο τουρκικό κράτος. Σχετικά με τα θαλάσσια πάρκα, η χωροθέτησή τους εκατέρωθεν δεν παράγει κάτι περισσότερο πέραν της συσσώρευσης διαφορών στη διένεξη ελληνικού και τουρκικού κράτους, εκτός εάν θεωρηθεί από ένα από τα δύο μέρη ότι η προστασία της βιοποικιλότητας απαιτεί πιο ενεργητικό και «στρατιωτικού τύπου» έλεγχο της διέλευσης πλοίων μέσα από τα θαλάσσια πάρκα ή άλλων δραστηριοτήτων.

Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι σε αυτό τον ανταγωνισμό την πρώτη επιθετική κίνηση αναλαμβάνει πάντα η Ελλάδα και η Τουρκία ανταποδίδει, όπως άλλωστε αναγνωρίζεται και από την ελληνική κυβέρνηση. ¹⁶ Με διαφορετικά λόγια, «η Ελλάδα αναλαμβάνει την πρωτοβουλία των κινήσεων σε μείζονα θέματα επί του πεδίου» (Γεραπετρίτης στη Βουλή, 23-7-25) ¹⁷ και αναμένει ότι σε αυτό τον χορό για δύο θα λάβει συμμετρική απάντηση. Ωστόσο, το αν αυτή η χορογραφία ενδέχεται να πάρει χαρακτηριστικά πυρρίχιου χορού, έστω και εφήμερα, εξαρτάται από συγκυρίες οι οποίες μπορεί να είναι πέραν των προβλέψεων της κάθε πλευράς.

4. Ενάντια στη φτώχεια, την καταπίεση και τον πόλεμο. Ενάντια στον καπιταλισμό

Οι άρχουσες τάξεις πιστεύουν ότι η οικοδόμηση συναίνεσης στην περαιτέρω στρατιωτικοποίηση του ελληνικού κράτους μπορεί, εκ πρώτης όψεως, να επιτευχθεί σχετικά εύκολα, καθώς στη χώρα κυριαρχεί ιδεολογικά και πολιτικά το αφήγημα που εμφανίζει τις (επιθετικές) διεκδικήσεις του ελληνικού κράτους ως «απαράγραπτα» δικαιώματα, ενώ τις διεκδικήσεις του τουρκικού κράτους ως «ανυπόστατες» επιθετικές διεκδικήσεις «απαράγραπτων» ελληνικών δικαιωμάτων.

Απέναντι στα όποια οράματα του κεφαλαίου για γεωπολιτική επέκταση και «παραγωγική ανασυγκρότηση» μπορεί να υπάρξει μονάχα μία απάντηση: Η ενίσχυση του εργατικού και νεολαιίστικου κινήματος, η εντατικοποίηση των κινητοποιήσεων και διεκδικήσεων για τη βελτίωση των όρων ζωής της κοινωνικής πλειοψηφίας, η πάλη ενάντια στην πολεμική εμπλοκή.

Η μεγαλειώδης διαδήλωση στη Θεσσαλονίκη στις 5/9/26 ενάντια στις κυβερνητικές πολιτικές, οι κινητοποιήσεις των φοιτητών ενάντια στην αναθεώρηση του άρθρου 16 ή για το ζήτημα της στέγης, οι απεργίες στον επισιτισμό, τον τουρισμό και την οικοδομή, στην Εκπαίδευση, στην Υγεία, των ναυτεργατών, των εργαζομένων σε μεγάλες εταιρίες όπως η Texan ΑΒΕΕ, η Vodafone και η ΦΑΜΑΡ, οι πολύμορφες κινητοποιήσεις ενάντια στη στρατιωτικοποίηση και τον πόλεμο, ενάντια στη στήριξη της ισραηλινής γενοκτονίας στην Παλαιστίνη και τον Λίβανο, όλα αυτά δείχνουν ότι μπορεί να διαμορφωθεί ένα μεγάλο ρεύμα αμφισβήτησης των κυρίαρχων πολιτικών και του ίδιου του καπιταλισμού.

Βασική προϋπόθεση για το δυνάμωμα και την ανοδική πορεία του κινήματος είναι το μπόλιασμά του με τη ριζοσπαστική κριτική του ρατσισμού και του εθνικισμού, με την αμφισβήτηση του καπιταλισμού, την εμπέδωση και καθολική διάδοση συνθημάτων όπως «ή τα κέρδη τους ή οι ζωές μας» και «δεν θα γίνουμε κρέας για τα κανόνια σας»!